Τι Είναι η Γνωστική Έκπτωση στην Τρίτη Ηλικία και Πώς Αξιολογείται;

Τι είναι η γνωστική έκπτωση στην τρίτη ηλικία

Η μνήμη, η προσοχή και η ικανότητα οργάνωσης αλλάζουν συχνά με την πάροδο του χρόνου. Για πολλούς ανθρώπους αυτό αποτελεί μέρος της φυσιολογικής γήρανσης. Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις όπου οι αλλαγές αυτές είναι πιο έντονες και αρχίζουν να επηρεάζουν την καθημερινότητα.

Αυτό το άρθρο εξηγεί τι είναι η γνωστική έκπτωση, πότε χρειάζεται προσοχή και ποια ψυχομετρικά εργαλεία χρησιμοποιούνται συχνότερα για την αξιολόγησή της.

Τι είναι η γνωστική έκπτωση

Ο όρος γνωστική έκπτωση αναφέρεται στη μείωση ορισμένων νοητικών λειτουργιών, όπως η μνήμη, η προσοχή, η αντίληψη, η μάθηση, η γλώσσα, ο σχεδιασμός, η κρίση και η λήψη αποφάσεων. Πρόκειται για λειτουργίες που μας βοηθούν να επεξεργαζόμαστε πληροφορίες, να οργανώνουμε τη σκέψη μας και να ανταποκρινόμαστε στην καθημερινότητα.

Σε ψυχολογικό επίπεδο, οι γνωστικές διαδικασίες περιλαμβάνουν όλες εκείνες τις νοητικές λειτουργίες που επιτρέπουν στο άτομο να αποκτά, να αποθηκεύει, να επεξεργάζεται και να χρησιμοποιεί πληροφορίες. Όταν αυτές οι λειτουργίες εξασθενούν, μπορεί να εμφανιστούν δυσκολίες στη μνήμη, στη συγκέντρωση, στην εκμάθηση νέων πληροφοριών και στη λήψη αποφάσεων.

Η γνωστική έκπτωση μπορεί να είναι ήπια ή πιο σοβαρή. Στις πιο ήπιες μορφές, το άτομο μπορεί να παρατηρεί αλλαγές χωρίς να χάνει πλήρως τη λειτουργικότητά του. Σε πιο προχωρημένες περιπτώσεις, οι δυσκολίες μπορεί να επηρεάσουν σημαντικά την αυτονομία, την επικοινωνία και την ικανότητα διαχείρισης της καθημερινής ζωής.

Πού μπορεί να οφείλεται

Η γνωστική εξασθένηση δεν έχει μία μόνο αιτία. Μπορεί να σχετίζεται με νευροεκφυλιστικές νόσους, όπως η νόσος Alzheimer ή η νόσος Parkinson, με εγκεφαλικά επεισόδια, με κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις, αλλά και με άλλες νευρολογικές ή ιατρικές καταστάσεις.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, γνωστικά συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν και στο πλαίσιο άλλων ψυχικών δυσκολιών, όπως διαταραχές διάθεσης ή αγχώδεις διαταραχές, ή να επηρεάζονται από τη λήψη συγκεκριμένων φαρμάκων. Για αυτόν τον λόγο, η αξιολόγηση δεν βασίζεται ποτέ μόνο σε μία παρατήρηση ή σε ένα σύμπτωμα.

Πότε χρειάζεται αξιολόγηση

Δεν σημαίνει κάθε ξεχασιά ότι υπάρχει σοβαρό πρόβλημα. Είναι φυσιολογικό μερικές φορές να καθυστερούμε να θυμηθούμε ένα όνομα ή να χρειαζόμαστε περισσότερο χρόνο για να οργανώσουμε κάτι. Όταν όμως οι δυσκολίες γίνονται πιο συχνές ή αρχίζουν να επηρεάζουν την καθημερινότητα, τότε είναι χρήσιμο να γίνει αξιολόγηση.

Μερικά παραδείγματα που χρειάζονται προσοχή είναι τα εξής:

• δυσκολία να θυμηθεί το άτομο πρόσφατες πληροφορίες

• επαναλαμβανόμενη σύγχυση σε γνώριμες καταστάσεις

• προβλήματα στην οργάνωση καθημερινών δραστηριοτήτων

• μειωμένη συγκέντρωση

• επιβράδυνση της σκέψης

• δυσκολία στην επίλυση προβλημάτων ή στη λήψη αποφάσεων

Η έγκαιρη αξιολόγηση μπορεί να βοηθήσει τόσο στην καλύτερη κατανόηση των συμπτωμάτων όσο και στον σχεδιασμό της κατάλληλης υποστήριξης.

Ψυχομετρικά εργαλεία

Για την αρχική διερεύνηση των γνωστικών δυσκολιών χρησιμοποιούνται συχνά ψυχομετρικά εργαλεία. Πρόκειται για σύντομα τεστ που βοηθούν τον ειδικό να σχηματίσει μια πιο σαφή εικόνα για βασικούς τομείς της γνωστικής λειτουργίας, όπως η μνήμη, ο προσανατολισμός, η προσοχή, η γλώσσα και οι εκτελεστικές λειτουργίες.

Δύο από τα πιο γνωστά εργαλεία είναι το MMSE και το MoCA. Και τα δύο χρησιμοποιούνται ευρέως, αλλά έχουν διαφορετικά πλεονεκτήματα και διαφορετική ευαισθησία στην ανίχνευση ήπιων δυσκολιών.

Εργαλείο MMSE

Το Mini Mental State Examination (MMSE) είναι ένα από τα πιο γνωστά και διαδεδομένα εργαλεία αξιολόγησης της γνωστικής κατάστασης. Αναπτύχθηκε το 1975 από τον Folstein και σχεδιάστηκε ως μια σύντομη, πρακτική μέθοδος που μπορεί να χορηγηθεί σχετικά γρήγορα σε κλινικό πλαίσιο.

Το MMSE περιλαμβάνει 30 ερωτήσεις και συνήθως διαρκεί περίπου 7 έως 8 λεπτά. Εξετάζει τον προσανατολισμό στον χρόνο και στον χώρο, την καταχώριση και ανάκληση πληροφοριών, την προσοχή, τους απλούς υπολογισμούς, τη γλώσσα και την αναγνώριση αντικειμένων.

Η βαθμολογία κυμαίνεται από 0 έως 30. Υψηλότερες βαθμολογίες συνδέονται με καλύτερη γνωστική λειτουργία, ενώ χαμηλότερες τιμές μπορεί να δείχνουν μεγαλύτερη έκπτωση. Ωστόσο, η ερμηνεία του αποτελέσματος δεν γίνεται μηχανικά, γιατί παράγοντες όπως η ηλικία, το μορφωτικό επίπεδο και το κοινωνικοπολιτισμικό υπόβαθρο μπορεί να επηρεάσουν την επίδοση.

Το MMSE είναι ιδιαίτερα χρήσιμο ως ένα γρήγορο εργαλείο πρώτης εκτίμησης και ως μέσο παρακολούθησης της πορείας ενός ατόμου με την πάροδο του χρόνου. Παρ’ όλα αυτά, φαίνεται ότι δεν είναι το ίδιο αποτελεσματικό στην ανίχνευση πιο ήπιων ή διακριτικών γνωστικών ελλειμμάτων.

Πώς λειτουργεί το MMSE

Η δομή του MMSE είναι σχετικά απλή και βασίζεται σε θεματικές ενότητες που παραμένουν σταθερές, ακόμη κι αν υπάρχουν παραλλαγές της χορήγησης.

Αρχικά εξετάζεται ο προσανατολισμός, με ερωτήσεις που αφορούν την ημερομηνία, την ώρα και τον τόπο. Στη συνέχεια ζητείται από τον εξεταζόμενο να επαναλάβει και αργότερα να ανακαλέσει μια σύντομη λίστα λέξεων. Υπάρχουν επίσης δοκιμασίες προσοχής και βασικών υπολογισμών, καθώς και ασκήσεις γλώσσας, κατονομασίας και εκτέλεσης απλών ή σύνθετων εντολών.

Η χρησιμότητα του MMSE βρίσκεται κυρίως στο ότι δίνει μια σύντομη, οργανωμένη εικόνα της γνωστικής κατάστασης. Παράλληλα, όμως, δεν αρκεί από μόνο του για διάγνωση, ούτε μπορεί να καλύψει όλες τις πιθανές πτυχές της γνωστικής λειτουργίας.

Εργαλείο MoCA

Το Montreal Cognitive Assessment (MoCA) είναι ένα νεότερο ψυχομετρικό εργαλείο, το οποίο σχεδιάστηκε για την ανίχνευση ήπιας γνωστικής εξασθένησης. Δημιουργήθηκε ως απάντηση στους περιορισμούς του MMSE, κυρίως στην ικανότητά του να εντοπίζει πιο διακριτικές δυσκολίες.

Το MoCA έχει επίσης συνολική βαθμολογία από 0 έως 30 και διαρκεί συνήθως 10 έως 12 λεπτά. Αξιολογεί ένα ευρύτερο φάσμα γνωστικών λειτουργιών, όπως η προσοχή, η συγκέντρωση, η μνήμη, η γλώσσα, οι εκτελεστικές λειτουργίες, οι οπτικοχωρικές δεξιότητες, ο σχεδιασμός, οι υπολογισμοί και ο προσανατολισμός.

Χρησιμοποιείται συχνά σε άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, αλλά και σε πληθυσμούς με άλλα νευρολογικά προβλήματα, όπως μετά από εγκεφαλικό επεισόδιο. Θεωρείται ιδιαίτερα χρήσιμο όταν υπάρχει υποψία ήπιας νευρογνωστικής έκπτωσης ή όταν το άτομο διατηρεί σε γενικές γραμμές τη λειτουργικότητά του, αλλά παρουσιάζει λεπτές δυσκολίες που χρειάζονται διερεύνηση.

Πώς λειτουργεί το MoCA

Το MoCA περιλαμβάνει δοκιμασίες που εξετάζουν περισσότερους τομείς σε σύγκριση με το MMSE. Για παράδειγμα, ο εξεταζόμενος μπορεί να κληθεί να θυμηθεί πέντε λέξεις, να σχεδιάσει ένα ρολόι, να αντιγράψει έναν κύβο, να συνδέσει εναλλάξ αριθμούς και γράμματα, να κατονομάσει ζώα, να επαναλάβει προτάσεις ή να εντοπίσει την ομοιότητα ανάμεσα σε δύο αντικείμενα.

Η δομή αυτή επιτρέπει στο MoCA να εντοπίζει με μεγαλύτερη ευαισθησία δυσκολίες που σχετίζονται με τις εκτελεστικές λειτουργίες, την αφηρημένη σκέψη και τις οπτικοχωρικές δεξιότητες. Για αυτόν τον λόγο συχνά προτιμάται όταν ο στόχος είναι η ανίχνευση πιο ήπιων μορφών γνωστικής εξασθένησης.

Όπως και το MMSE, έτσι και το MoCA δεν αποτελεί από μόνο του διαγνωστικό εργαλείο. Τα αποτελέσματά του αξιολογούνται πάντα σε συνδυασμό με το ιστορικό, την κλινική εικόνα και τις ανάγκες του κάθε ανθρώπου.

Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο MMSE και το MoCA

Το MMSE είναι ένα πιο παραδοσιακό, σύντομο και πολύ διαδεδομένο εργαλείο, χρήσιμο κυρίως για μια πρώτη εικόνα της γνωστικής κατάστασης και για παρακολούθηση στο χρόνο.

Το MoCA είναι πιο σύγχρονο και συνήθως θεωρείται πιο ευαίσθητο στην ανίχνευση ήπιων γνωστικών δυσκολιών. Εξετάζει περισσότερες σφαίρες της γνωστικής λειτουργίας και για αυτό μπορεί να δώσει μια πιο λεπτομερή εικόνα όταν τα συμπτώματα είναι ακόμα διακριτικά.

Στην πράξη, η επιλογή του κατάλληλου εργαλείου εξαρτάται από το αίτημα αξιολόγησης, το ιστορικό του ατόμου, το επίπεδο εκπαίδευσης, την ηλικία και τη φύση των δυσκολιών που αναφέρονται.

Τι να κρατήσουμε

Η γνωστική έκπτωση είναι ένας όρος που περιγράφει δυσκολίες στη μνήμη, τη σκέψη και άλλες βασικές νοητικές λειτουργίες. Δεν σημαίνει πάντοτε άνοια, ούτε κάθε αλλαγή στη μνήμη είναι απαραίτητα ανησυχητική. Όταν όμως οι δυσκολίες επιμένουν ή επηρεάζουν την καθημερινότητα, η ψυχομετρική αξιολόγηση μπορεί να προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες.

Τα εργαλεία όπως το MMSE και το MoCA βοηθούν σημαντικά στην αρχική διερεύνηση, αλλά δεν αντικαθιστούν τη συνολική κλινική εκτίμηση. Η σωστή αξιολόγηση μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση του τι συμβαίνει και να υποστηρίξει έγκαιρα το άτομο και το περιβάλλον του.

Βιβλιογραφικές Αναφορές

Aiello, E. N., Pasotti, F., Appollonio, I., & Bolognini, N. (2022). Equating Mini-Mental State Examination (MMSE) and Montreal Cognitive Assessment (MoCA) scores: conversion norms from a healthy Italian population sample. Aging Clinical and Experimental Research, 1-4.

Bruijnen, C. J. W. H., Dijkstra, B. A. G., Walvoort, S. J. W., Budy, M. J. J., Beurmanjer, H., De Jong, C. A. J., & Kessels, R. P. C. (2020). Psychometric properties of the Montreal Cognitive Assessment (MoCA) in healthy participants aged 18–70. International Journal of Psychiatry in Clinical Practice, 1–8.

Cardoso, S., Barros, R., Marôco, J., De Mendonça, A., & Guerreiro, M. (2022). Different MMSE domains are associated to cognitive decline and education. Applied Neuropsychology: Adult, 1-7.

ElKholy, N. (2019). Defining cut-off scores for MMSE in an educated and illiterate Arabic speaking Egyptian elderly population. The Egyptian Journal of Geriatrics and Gerontology, 6(1), 1-3.

Hobson, J. (2015). The Montreal Cognitive Assessment (MoCA). Occupational Medicine, 65(9), 764–765.
Jia, X., Wang, Z., Huang, F., Su, C., Du, W., Jiang, H., ... & Zhang, B. (2021). A comparison of the Mini-Mental State Examination (MMSE) with the Montreal Cognitive Assessment (MoCA) for mild cognitive impairment screening in Chinese middle-aged and older population: a cross-sectional study. BMC Psychiatry, 21(1), 1-13.

Kaur, A., Edland, S. D., & Peavy, G. M. (2018). The MoCA Memory Index Score: an efficient alternative to paragraph recall for the detection of amnestic mild cognitive impairment. Alzheimer Disease and Associated Disorders, 32(2), 120.

Law, C. K., Lam, F. M., Chung, R. C., & Pang, M. Y. (2020). Physical exercise attenuates cognitive decline and reduces behavioural problems in people with mild cognitive impairment and dementia: a systematic review. Journal of Physiotherapy, 66(1), 9-18.