Θεωρίες Μάθησης και Επιθετικότητα

Εισαγωγή

Πώς μαθαίνει ο άνθρωπος; Και πώς η μάθηση αυτή επηρεάζει τον τρόπο που συμπεριφερόμαστε, ακόμα και όταν η συμπεριφορά αυτή είναι επιθετική;

Η ψυχολογία μελετά αυτά τα ερωτήματα εδώ και αιώνες. Κάθε εποχή έφερε νέες θεωρίες: άλλες εστίασαν σε αυτό που βλέπουμε και μετράμε, άλλες σε αυτό που συμβαίνει μέσα στο μυαλό μας. Μαζί, μας βοήθησαν να καταλάβουμε γιατί οι άνθρωποι σκέφτονται, αντιδρούν και συμπεριφέρονται όπως συμπεριφέρονται.

Βασικές Θεωρίες Μάθησης

Κλασική Εξαρτημένη Μάθηση

Ο Pavlov και ο Watson έδειξαν ότι μαθαίνουμε συνδέοντας ερεθίσματα με αντιδράσεις. Το κλασικό παράδειγμα; Ο σκύλος που σαλιώνει μόλις ακούσει τον ήχο που προηγείται του φαγητού. Η επανάληψη αυτής της σύνδεσης αλλάζει σταδιακά τη συμπεριφορά.

Συντελεστική Μάθηση

Ο Skinner υποστήριξε ότι η συμπεριφορά διαμορφώνεται από τις συνέπειές της. Όταν κάτι επιβραβεύεται, το επαναλαμβάνουμε. Όταν τιμωρείται, το αποφεύγουμε. Απλό στη λογική, αλλά βαθύ στις επιπτώσεις του.

Κοινωνική Μάθηση

Ο Bandura πρόσθεσε κάτι κρίσιμο: μαθαίνουμε και παρατηρώντας άλλους. Δεν χρειάζεται να ζήσουμε εμείς οι ίδιοι μια εμπειρία για να αλλάξει η συμπεριφορά μας. Αρκεί να δούμε τι συμβαίνει σε κάποιον άλλο.

Κονστρουκτιβιστική Θεωρία

Ο Piaget εστίασε στο πώς το παιδί χτίζει τη γνώση του βήμα βήμα, ανάλογα με την ηλικία και την ανάπτυξή του. Η μάθηση δεν είναι παθητική αποδοχή πληροφοριών, αλλά ενεργητική κατασκευή νοήματος.

Κοινωνικοπολιτισμική Θεωρία

Ο Vygotsky τόνισε ότι μαθαίνουμε μέσα από τις σχέσεις μας και τον πολιτισμό μας. Το περιβάλλον δεν είναι απλώς φόντο, είναι ενεργό μέρος της διαδικασίας μάθησης.

Επιθετικότητα και Σύγχρονη Κοινωνία

Τηλεόραση, βιντεοπαιχνίδια, social media, έλλειψη προτύπων. Όλα αυτά έχουν συνδεθεί με την αύξηση της επιθετικότητας στις σύγχρονες κοινωνίες. Αλλά τι είναι ακριβώς η επιθετικότητα;

Ο όρος καλύπτει ένα ευρύ φάσμα συμπεριφορών: από τη σωματική βία και την καταστροφικότητα, μέχρι την ειρωνεία, τον αποκλεισμό και την ταπείνωση. Ακόμα και η σιωπηλή άρνηση βοήθειας μπορεί να εντάσσεται σε αυτό το φάσμα.

Θεωρία Κοινωνικής Μάθησης και Επιθετικότητα

Σύμφωνα με τον Bandura, η επιθετικότητα δεν είναι έμφυτη. Μαθαίνεται, όπως κάθε άλλη συμπεριφορά. Και μαθαίνεται κυρίως μέσα από τέσσερα βήματα:

Προσοχή

Το παιδί ή ο ενήλικας εστιάζει σε ένα πρότυπο συμπεριφοράς και το παρατηρεί.

Διατήρηση

Η συμπεριφορά που παρατηρήθηκε αποθηκεύεται στη μνήμη, συχνά με τη μορφή λεκτικών ή νοητικών εικόνων.

Κινητική Αναπαραγωγή

Το άτομο προσπαθεί να αναπαράγει αυτό που είδε, εφόσον έχει τη δυνατότητα να το κάνει.

Κίνητρα

Η τελική απόφαση για το αν θα αναπαραχθεί η συμπεριφορά εξαρτάται από το αν αναμένεται ανταμοιβή ή τιμωρία.

Το Πείραμα με την Κούκλα Bobo

Το πιο διάσημο πείραμα του Bandura είναι απλό στη λογική του, αλλά αποκαλυπτικό στα αποτελέσματά του.

Παιδιά παρακολούθησαν έναν ενήλικα να χτυπά και να κλοτσά μια μεγάλη φουσκωτή κούκλα. Όταν στη συνέχεια βρέθηκαν μόνα τους με την κούκλα, όχι μόνο μιμήθηκαν τη συμπεριφορά, αλλά σε πολλές περιπτώσεις ήταν ακόμα πιο επιθετικά από τον ενήλικα που παρατήρησαν.

Το συμπέρασμα ήταν σαφές: τα παιδιά δεν μαθαίνουν μόνο τη συμπεριφορά. Μαθαίνουν και τις προσδοκίες που τη συνοδεύουν, δηλαδή το αν αναμένεται ανταμοιβή ή τιμωρία για αυτήν.

Επιθετικότητα και Περιβάλλον

Το περιβάλλον παίζει καθοριστικό ρόλο στο αν μια επιθετική συμπεριφορά θα ενισχυθεί ή θα περιοριστεί.

Έρευνες δείχνουν ότι παιδιά που εκτίθενται σε επιθετικά πρότυπα έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να εκδηλώσουν αντίστοιχες συμπεριφορές, ιδιαίτερα όταν το πρότυπο είναι κάποιος που θαυμάζουν ή με τον οποίο ταυτίζονται.

Επιπλέον, όταν οι επιθετικές πράξεις δεν έχουν συνέπειες, το άτομο συνειδητοποιεί ότι ο κίνδυνος τιμωρίας είναι μικρός. Αυτό από μόνο του μπορεί να λειτουργήσει ως ενίσχυση.

Συμπέρασμα

Η επιθετικότητα δεν είναι απλώς θέμα χαρακτήρα ή ενστίκτου. Είναι, σε μεγάλο βαθμό, μια συμπεριφορά που μαθαίνεται μέσα από αυτό που βλέπουμε, αυτό που ενισχύεται και αυτό που επιτρέπεται να μείνει ατιμώρητο.

Κατανοώντας αυτούς τους μηχανισμούς, μπορούμε να παρέμβουμε πιο αποτελεσματικά, τόσο στην εκπαίδευση όσο και στην καθημερινή κοινωνική ζωή.

Βιβλιογραφικές Αναφορές

Akers, R. L., & Jennings, W. G. (2015). Social learning theory. In The Handbook of Criminological Theory (pp. 230-240).

Akers, R. L., & Jensen, G. F. (Eds.). (2011). Social Learning Theory and the Explanation of Crime (Vol. 1). Transaction Publishers.

Akpan, B. (2020). Classical and operant conditioning: Ivan Pavlov and Burrhus Skinner. In Science Education in Theory and Practice (pp. 71-84). Springer.

Bandura, A., & Hall, P. (2018). Albert Bandura and social learning theory. Learning Theories for Early Years Practice, 63.

Boghossian, P. (2006). Behaviorism, constructivism, and Socratic pedagogy. Educational Philosophy and Theory, 38(6), 713-722.

Deaton, S. (2015). Social learning theory in the age of social media: Implications for educational practitioners. Journal of Educational Technology, 12(1), 1-6.

Deming, P., & Johnson, L. L. (2019). An application of Bandura’s social learning theory: A new approach to deafblind support groups. JADARA, 42(4), 5.

Erbil, D. G. (2020). A review of flipped classroom and cooperative learning method within the context of Vygotsky theory. Frontiers in Psychology, 11, 1157.

Gopalan, V., Bakar, J. A. A., Zulkifli, A. N., Alwi, A., & Mat, R. C. (2017). A review of the motivation theories in learning. In AIP Conference Proceedings (Vol. 1891, No. 1, p. 020043). AIP Publishing.

Hanfstingl, B., Benke, G., & Zhang, Y. (2019). Comparing variation theory with Piaget’s theory of cognitive development: More similarities than differences? Educational Action Research, 27(4), 511-526.

Horsburgh, J., & Ippolito, K. (2018). A skill to be worked at: Using social learning theory to explore the process of learning from role models in clinical settings. BMC Medical Education, 18(1), 1-8.

Matsumoto, D. (2009). The Cambridge Dictionary of Psychology (1st ed.). Cambridge University Press.

Mowrer, R. R., & Klein, S. B. (2000). Handbook of Contemporary Learning Theories. Psychology Press.

Nabavi, R. T. (2012). Bandura’s Social Learning Theory and Social Cognitive Learning Theory. Theory of Developmental Psychology, 1-24.

Olson, M. H., & Ramírez, J. J. (2020). An Introduction to Theories of Learning. Routledge.

Phillips, D. C., & Soltis, J. F. (2009). Perspectives on Learning (5th ed.). Teachers College Press.